Waarom de zorg haar personeelstekort niet oplost
Waarom de zorg haar personeelstekort niet oplost, wordt logisch als je begrijpt hoe de arbeidsmarkt is ingericht. In dit artikel gaan we in op wat je zou verwachten van een sector met 1,3 miljoen medewerkers, maar er niet blijkt te zijn. Over een gebrek aan centrale regie, versnipperde projecten en de kansloze missie van ‘goed werkgeverschap’.
Druk op de zorgsector loopt steeds verder op
De zorgsector staat onder enorme druk. Aan de kant van de professional is er hoog verzuim en uitstroom door overbelasting en onvoldoende inspraak. Aan de kant van de cliënt en patiënt wordt de behoefte aan zorg steeds groter, met name onder druk van de vergrijzing. De arbeidsmarkt zou de voorspelbare vraag naar zorg en het aanbod van professionals moeten kunnen matchen, maar dat gebeurt in de praktijk niet. Vele tienduizenden vacatures staan open en wachtlijsten groeien. De oplossing lijkt ver weg. Ondanks dat de overheid jaarlijks miljoenen investeert in projecten, tools en campagnes, worden de problemen alleen maar groter. Hoe kan dat? Het blijkt dat de arbeidsmarkt in de zorg geen regisseur heeft. Door een gebrek aan centrale regie, structurele keuzes en doorzettingsmacht, dreigt de zorgsector te imploderen. Als we naar het buitenland kijken dan zijn er bewezen oplossingen, maar die blijven in Nederland onbenut. Met als gevolg dat ‘goed werkgeverschap’ en ‘het vaste dienstverband als norm’ loze begrippen zijn geworden.
Voorbeeld: de arbeidsmarkt in de Gehandicaptenzorg
De gehandicaptenzorg laat deze maand goed zien wat er misgaat. Een bericht van werkgeverskoepel VGN communiceert dat er via Stichting Arbeidsmarkt Gehandicaptenzorg (StAG) wordt geïnvesteerd in ‘een gezonde en aantrekkelijke sector‘, waar zorgmedewerkers op een “gezonde manier kunnen blijven werken in de gehandicaptenzorg”. In diezelfde week schrijft Skipr dat er in de gehandicaptenzorg sprake is van een record aantal vacatures, meer zzp’ers en een hogere werkdruk. Wat de StAG probeert te bereiken lukt niet, ondanks dat deze stichting al sinds 2014 actief is. Hoe kan dat?
Na onderzoek blijkt dat StAG zo’n € 11,5 miljoen subsidie gekregen heeft voor diverse arbeidsmarkt programma’s. Deze programma’s zijn bijvoorbeeld de websites De Zorginspirator en YouChooz, bedoeld voor instroom en inspiratie van zorgmedewerkers. Voor werkgevers ontwikkelde StAG een website om Digivaardig in de Zorg te stimuleren voor werknemers, leverde zij een overzicht van beroepsprofielen via de Competentiebox, een CAO-app om deze te kunnen raadplegen en digitale tools voor verzuimanalyse en arbeidsmarktgegevens. Klinkt goed, maar het blijkt onvoldoende en dat is voor te stellen. De € 11,5 miljoen subsidie blijkt een druppel op de gloeiende plaat op een sector met 185.000 zorgmedewerkers en € 9 miljard aan uitgaven.
De arbeidsmarkt in de zorg: wel betrokken, niet verantwoordelijk
De arbeidsmarkt in de zorg lijkt op een druk kruispunt zonder verkeerslichten. Het ministerie van VWS stelt beleid en budgetten vast, maar voert geen strategisch personeelsbeleid. Zorgkantoren en zorgverzekeraars verdelen geld en sluiten contracten met instellingen, maar zijn niet verantwoordelijk voor hoeveel personeel er beschikbaar is. Werkgeversorganisaties zoals de VGN vertegenwoordigen instellingen, maar nemen geen gezamenlijke besluiten over opleidingscapaciteit of instroom. Vakbonden onderhandelen over cao’s en arbeidsvoorwaarden, maar sturen niet op landelijke en regionale personeelsplanning. Arbeidsmarktfondsen zoals StAG ontwikkelen tools, webinars en scans om medewerkers te ondersteunen, maar hebben geen mandaat om structurele keuzes af te dwingen. Onderwijsinstellingen bepalen hoeveel studenten ze toelaten, maar doen dat niet op basis van landelijke prognoses. Regionale samenwerkingsverbanden proberen via campagnes en scholingsprogramma’s nieuwe medewerkers te werven, maar hebben geen doorzettingsmacht of centrale coördinatie. Anders gezegd: iedereen is betrokken, maar niemand is verantwoordelijk. Om toch voortdurend af te stemmen met elkaar is er inmiddels een enorm lobby circuit binnen de zorg.
Waarom de zorg haar personeelstekort niet oplost
Het gebrek aan centrale regie over een arbeidsmarkt van 1,3 miljoen werkenden is groot. Er is geen landelijke regie of sturing op instroom, behoud en het voorkomen van uitstroom. Terwijl aan de andere kant de zorgvraag voorspelbaar is en oploopt. Het logische gevolg is onvermijdelijk. Steeds langere wachtlijsten voor cliënten en patiënten en een sector die door haar leegloop haar eigen medewerkers onder druk zet. Inmiddels concurreren instellingen met elkaar om een te kleine groep zorgprofessionals, waardoor campagnes elkaar overlappen en opleidingsplaatsen niet op de vraag zijn afgestemd. De sector is verdeeld in concurrerende eilanden, met daarop talloze pilots die vooral tijdelijk en weinig duurzaam zijn. Beleidsmakers lopen voortdurend achter de feiten aan en verzinnen manieren om te ontsnappen aan de grote vraagstukken. Via taal zoals ‘passende zorg‘ en via Zorgakkoorden wordt het probleem iedere keer weer bij het (versnipperde) veld neergelegd, waardoor de huidige situatie in stand blijft. Zorgverzekeraars en zorgkantoren spelen een dubieuze rol, met voorbeelden waarbij zij inmiddels onder het mom van “personeelstekorten” hun zorgplicht verzaken en het belemmeren van zzp inzet zien als “oplossing voor het personeelstekort”. De personele krapte is daarmee inmiddels een argument geworden om zorgcapaciteit af te bouwen.
Waarom het in het buitenland wel kan
Internationale voorbeelden tonen aan dat structurele regie noodzakelijk is. Dat is voor te stellen, omdat ook daar de zorgvraag voorspelbaar is. In Denemarken combineert men landelijke sturing met regionale uitvoering: één centrale autoriteit bepaalt opleidingsaantallen, werkdruknormen en innovatiebudgetten. Dit heeft geleid tot een daling van het aantal openstaande vacatures. Zweden werkt met wettelijke instroomdoelen per regio en verplicht werkgevers en onderwijsinstellingen samen te plannen, waardoor de vast- flex verhoudingen sterk zijn verbeterd. Nieuw-Zeeland gaat nog een stap verder met één nationale autoriteit, Health Workforce New Zealand, die integraal verantwoordelijk is voor instroom, opleidingen, salarissen en innovatie. Daar zorgt de combinatie van centrale regie en structurele investeringen voor meer opleidingsplekken en stabielere personeelsstromen. Het kan in het buitenland wél, omdat de regie is gecentraliseerd en er harde KPI’s worden afgesproken met elkaar. Niet alleen betrokken zijn, maar ook verantwoordelijk worden gemaakt. Het belang van een gezonde arbeidsmarkt is daar groter dan de individuele belangen van vakbonden, werkgeversorganisaties, zorgverzekeraars en fondsen.
Wat goed werkgeverschap vraagt
Nu we weten dat er landelijke centrale regie mogelijk is over de arbeidsmarkt, blijft het vraagstuk van het behoud van de professional over. Wat heeft goed werkgeverschap nodig? Alhoewel de personeelstekorten groot zijn, laat wetenschappelijk onderzoek zien dat er wel degelijk effectieve oplossingen bestaan om dit tegen te gaan. Het blijkt dat mentorschap en goede onboarding een bewezen manier zijn om nieuwe medewerkers te binden en te behouden. Wie zich voortdurend gesteund voelt in de eerste maanden, vertrekt minder snel. Loopbaanontwikkeling blijkt vooral cruciaal voor jongere zorgprofessionals, die eerder geneigd zijn de sector te verlaten als doorgroeimogelijkheden ontbreken. Daarnaast is een gezonde werkomgeving, waarin sociale veiligheid en psychologische steun centraal staan, direct gekoppeld aan lager ziekteverzuim en hogere werktevredenheid. Ook spelen voldoende inkomen en voldoende opleidingscapaciteit een grote rol bij het aantrekken van nieuwe mensen en het behouden van bestaand personeel. Salarissen moeten concurrerend zijn met andere sectoren, er moet veel ruimte voor scholing zijn en een flexibele benadering van zorgmedewerkers blijkt veel verschil te maken.
Het verschil met de huidige aanpak? Mentorschap, goede onboarding, loopbaanontwikkeling, sociale veiligheid en psychologische steun vragen voortdurende nabijheid en aandacht. Een website is onvoldoende. De vervolgvraag laat zich raden..
Wat mag een gezonde arbeidsmarkt kosten?
De analyse is pijnlijk, maar helder: de arbeidsmarkt in de zorg staat onder immense druk. We hebben geen tekort aan plannen, pilots of websites. We hebben een tekort aan doorzettingsmacht, centrale regie en structurele investeringen. Zolang iedereen mee mag praten, maar niemand eindverantwoordelijk is, blijven zorgorganisaties concurreren om dezelfde te kleine groep professionals. De kloof tussen zorgvraag en arbeidsaanbod wordt daardoor elk jaar groter. Wat is er nodig?
Eén nationale regisseur die beslist over instroom, behoud, opleidingscapaciteit en innovatie;
Meerjarige trajecten in plaats van tijdelijke pilots, met harde doelen en duidelijke verantwoordelijkheden;
Structurele investeringen in salarissen, opleidingen en technologie, ook als dat miljarden kost;
Evidence-based beleid, waarin wordt ingezet op mentorschap, loopbaanontwikkeling, psychologische veiligheid en voldoende opleidingsplekken.
Andere landen laten zien dat het kan. In Denemarken, Zweden en Nieuw-Zeeland is de arbeidsmarkt wél onder controle, omdat men bereid was macht te centraliseren en harde keuzes te maken. Daar wordt het belang van een gezonde arbeidsmarkt boven de individuele belangen van vakbonden, werkgevers en zorgverzekeraars geplaatst. Als we in Nederland de huidige weg blijven volgen, groeit het tekort richting 135.000 openstaande zorgvacatures in 2033. Wachtlijsten worden langer, teams vallen uit elkaar en zorgprofessionals verlaten massaal de sector. Of ze worden zzp’er. Uiteindelijk betalen cliënten, patiënten én de samenleving de prijs. Zonder regie blijft het dweilen met de kraan open.
Bron: zzp-erindezorg.nl